Impressie wandeling door het Joodse verleden 8 september 2026

Twee gidsen van het Gilde namen ons op 8 september 2026 mee door de verdwenen buurt: het gebied in het centrum van de stad, waar in vroeger tijden veel Joodse stadsgenoten leefden en werkten.

We startten achter de Nieuwe Kerk bij het graf van Spinoza (1677) de Joodse filosoof achter de Nieuwe Kerk. Zijn verlichte ideeën brachten hem in strijd met kerk en staat. Ook hebben we nog even stilgestaan bij zijn standbeeld op de Paviljoensgracht voor het huisje waar hij woonde en werkte. Hij voltooide hier zijn magnus opus de Ethica en sleep er zelfs zijn lenzen.

Door naar het Rabbijn Maarssenplein. Dit plein was voor de Tweede Wereldoorlog het hart van een levendige buurt: de Joodse buurt. Sinds 1625 vonden Sefardische Joden op de vlucht uit katholiek Spanje en Portugal in Den Haag een nieuw thuis. Vanaf 1670 kwamen daar Azkenazische Joden uit Oost-Europa bij. De Haagse Joodse gemeenschap telde voor de oorlog zo’n 17.000 mensen. Daarvan vermoordden de nazi’s er ruim 12.000. Om de herinnering aan hen én aan de Joodse buurt levend te houden, heeft de stichting Joods Monument Den Haag kunstenaar Anat Ratzabi in 2015 opdracht gegeven op dit rustige plein een monument te maken. De wens was om hierin ook het bestaande Amalek-monument van Dick Stins – oorspronkelijk aan de drukke Gedempte Gracht – en de plaquette 'Rachel weent' een plaats te geven. Als hart van dit samengestelde monument creëerde zij een monumentale natuurstenen deur die op een kier staat. Door het kunstmatige licht dat daaruit schijnt, denk je een opening te vinden. Maar die is er niet. Zoals die er ook voor de gedeporteerde Joden niet was. De afbrokkelende steen naast de deur verwijst daarnaar. In de Davidster op de deur is een gezin te zien dat bescherming zoekt en aan hun voeten is een afbeelding van een slachtoffer van de Holocaust. De oprichting van het gedenkteken was een initiatief van de Stichting Levi Lassen.

Op de muur van de tuin rondom de Nieuwe Kerk is – een replica van – de plaquette ‘Rachel weent’ aangebracht. Twee losse bronzen koffers – eentje naast de deur en eentje op het plein – herinneren aan de abrupte deportaties. Tegenover de monumentale deur heeft Anat Ratzabi zes ovale stenen  elementen geplaatst. Ze verwijzen naar de zes miljoen Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Op elk ervan heeft zij twee bronzen reliëfs aangebracht met een voorstelling die een van de twaalf stammen van Israël symboliseert. Binnen het Jodendom zijn zes en twaalf magische getallen. Net als achttien, chai. Uit het Hebreeuws vertaald betekent dat: leven.

Het Joods Kindermonument is ontworpen door de beeldende kunstenaars Sara Benhamou en Eric de Vries. Het monument heeft de vorm van zes trappen of ladders, in de vorm van opgestapelde stoelen die niet meer worden gebruikt, omdat de kinderen er niet meer zijn. Ze hebben allemaal een andere hoogte. Het idee van de ontwerpers is, dat je via de stoelentrap of -ladder omhoog klimt richting de hemel, waar de Joodse kinderen nu zijn. Op de stoelen zijn voornamen geschreven van 400 omgekomen kinderen met daarachter hun leeftijden. Deze 400 namen staan symbool voor alle omgekomen Joodse kinderen.

We hebben vervolgens de straten uit de oude buurt doorkruist: Jacobsstraat, Wagenstraat, Stille Veerkade, Paviljoensgracht, Gedempte gracht, Voldersgracht naar de Grote Marktstraat. Onze gidsen stonden stil bij de bordjes op de vele gebouwen die verwezen naar de tijden van weleer. Ook de locaties van de diverse synagogen, die er niet meer zijn, kwamen aan bod. De synagoge in de Wagenstraat is sinds 1981 in handen van de Turkse gemeenschap en is sindsdien een moskee.

Na de Voldergracht daalden we op de Grote Marktstraat ter hoogte van C&A de trap af naar een gedenkteken waar een Joodse synagoge had gestaan. Op die locatie rust een eeuwig servituut, want hier had de heilige Arke gestaan (een soort tabernakel waarin de heilige rollen werden bewaard).

In bovenstaande is gedetailleerd ingegaan op de Joodse monumenten op het Rabbijn Maarssenplein, om aan te geven wat de diepere betekenis is van de kunstwerken: ze spreken zo meer aan.
Duidelijk is dat hier veel gebruik gemaakt is van internet.

We hebben onze gidsen uitgebreid bedankt voor hun zeer boeiende rondleiding.