Impressie Spinozawandeling Den Haag, zondag 11 oktober 2026
Hoeveel geluk kan je hebben? We verzamelen bij het Spinoza-huis en om 14.00 uur zien we de luiken en de deur openzwaaien. We kunnen naar binnen met de volledige groep van 15 leden van de Vrienden van Den Haag en 15 donateurs van de St. Mooi Voorburg. Dit was niet gepland, maar we laten ons de buitenkans niet ontnemen. Wat een prachtige tuin tussen eeuwenoude muren ligt er achter het huis. We kijken naar boven. Daar op zolder heeft Baruch Spinoza zijn Ethica geschreven. Hij leefde aan de voorkant van het huis, heeft oudheidkundig sporenonderzoek uitgewezen, zijn bed stond rechts vanaf de straat gezien. Zijn huisbaas was hem goedgezind, want de huur was lager dan elders, hij redde Spinoza's leven door hem een keer in huis op te sluiten en hij zorgde voor publicatie van Spinoza's geschriften na zijn dood. Redde zijn leven? Ja, want Spinoza wilde de binnenstad in gaan na het lynchen van zijn vriend Johan de Witt en diens broer. Hij wilde protesteren, zijn in aller haast geschreven pamflet Ultimi Barbarorum ("De allerergste barbaren") verspreiden. Maar dit had zijn dood kunnen worden, als hij niet was tegen gehouden door zijn huisbaas. Hij leefde daarna nog 4,5 jaar om aan zijn Ethica te werken en stierf op zijn 44e aan slijpsel in zijn longen omdat hij zonder mondbescherming lenzen sleep. Er reden 6 koetsen met hooggeplaatste vrienden naar de Nieuwe Kerk om zijn lichaam aldaar te laten begraven. Hij kwam er zij aan zij te liggen met Johan de Wit, zijn geheime vriend die hem af en toe via een achterafsteegje voor advies kwam bezoeken toen hij nog aan de Stille Veerkade woonde, ook op een zolder. Spinoza was arm, maar had wel connecties.
Net als Johannes Vermeer is Spinoza sinds de 17e eeuw zo'n tweehonderd jaar vergeten geweest. Eind 19e eeuw begon de 'revival' en is het beeld van Spinoza geplaatst op de Paviljoensgracht. Daarna is de filosoof stap voor stap uitgegroeid tot een beroemdheid. Ook mijn leraar op de lagere school deed eraan mee. 'Ga zo door en je zal spinazie eten,' zei hij in de klas Dat is een verbastering van '...en je zal Spinoza heten'.
Spinoza is in, hip, een internationale beroemdheid die toeristen trekt. Ik stond eens bij zijn grafmonument in de tuin van de Nieuwe Kerk, toen een Turkse man arriveerde. Hij wilde per se het grafmonument bezoeken voordat hij weer op het vliegtuig naar Turkije stapte. De man zag de gebeitelde roos met doornen, Spinoza's persoonlijk zegel dat symbool staat voor zijn scherpe, afwijkende manier van redeneren, hij zag het woord Caute (voorzichtigheid) dat aangeeft hoe behoedzaam Spinoza moest opereren in zijn tijd om te voorkomen dat hij in problemen zou komen, en hij zag het Hebreeuwse woord Amcha ('jouw volk') op een zwarte basaltsteen uit Galilea, daar aangebracht toen de Israëlische staatsman David Ben-Gurion in 1958 het grafmonument bezocht. Ik hoop dat de man, terug in Turkije, heeft verteld over de bijzondere filosoof in Nederland die de mensheid anders over vrijheid, de rede en god liet denken.
Spinoza kleedde zich in Den Haag o.a. in een Turkse mantel. Misschien liep hij als schim in deze mantel met ons mee toen onze groep spontaan door de kakelverse imam van de Turkse Moskee in de Wagenstraat naar binnen werd gevraagd. Het was ons tweede onverwachte extraatje. Zonder schoenen namen we plaats op het zachte blauwe tapijt en kregen van de imam een kleine presentatie over de geschiedenis van deze moskee en voormalige synagoge. De imams worden uit Turkije ingevlogen en elke vijf jaar vervangen. Hij was er nog maar net. Hij wees ons ook nog op de eerste moskee van Den Haag in het Benoordenhout en zo gaf hij ons een nuttige tip voor een volgende Vriendenactiviteit.
We danken Inge Camfferman, onze gids, voor de uitermate interessante rondleiding. Haar schildering van de 17e eeuwse context waarin Spinoza leefde, maakte indruk.
